آشنایی با تارخچه هنر قدیمی
بته نقشی تزیینی شبیه سروی خمیده که بیشتر در صنعت قالی‌بافی، ترمه، رودوزی و … به کار می‌رود و جقه بته‌ای ساخته از پر پرندگان که بر بالای کلاه پادشاهان ایرانی است

 

بته جقه در هنر ایرانی، نماد چیست؟

آکایران: بته نقشی تزیینی شبیه سروی خمیده که بیشتر در صنعت قالی‌بافی، ترمه، رودوزی و … به کار می‌رود و جقه بته‌ای ساخته از پر پرندگان که بر بالای کلاه پادشاهان ایرانی است و کوچک کرده سرو سرافکنده، نشان ایران و حکایت کننده از راستی و تواضع ایشان است.
این هنر در تزیین انواع صنایع دستی به خصوص پارچه، قالی و گلیم، کاشی سفال، شال‌بافی، نساجی، خاتم، تشعیر و زربافی، ترمه و پته در اندازه‌ها و شکل های مختلف سهم بسیاری دارد. در ادامه این مقاله از مجموعه مقالات آکا, به معرفی این هنر قدیمی و زیبا و کاربرد و انواع آن آشنا خواهید شد. باما همراه باشید.

بته جقه جلوه و نمادی از فرهنگ و آئین و اساطیر ایرانی | سی پرشیا مگ

 

دنیای هنر و صنایع دستی ایرانی بزرگ‌تر از حد تصور است. هنر ایرانی سرشار از نمادهای غنی و کهنی است که سال‌ها پیش توسط اجداد ما خلق شده‌اند و پس از گذر قرن‌ها نه تنها هنوز به اشکال و شیوه‌های مختلف در انواع هنرهای بی‌نظیر ایرانی دیده می‌شود، بلکه الهام‌بخش هنرمندان دیگر از اقصی نقاط جهان نیز بوده و هست.

یکی از مشهورترین نمادهای هنر ایران، طرح بته جقه است. طرح کلی بته جقه شکلی شبیه به یک قطره است که انتهای بالایی آن حالتی منحنی به خود می‌گیرد و در واقع تصویری از یک بوته گیاه به نمایش می‌گذارد. هنری که پس از حکومت مغول در ناحیه ایران و هند شکوفا شد، در قرن 18 و 19 میلادی به غرب راه یافت. رواج استفاده از شال‌های کشمیر در غرب، طرح بته جقه را به شهرت رساند و این نگاره‌ی ایرانی پس از آن در طراحی‌های محلی غربی نیز تکرار شد.

این طرح زیبای بادام‌ مانند که ریشه در فرهنگ ایران دارد، بیش از هر چیز به عنوان طرحی برای پارچه شناخته شده است و نام انگلیسی آن Paisley است که از شهری به همین نام در اسکاتلند گرفته شده که مرکز طراحی و تولید پارچه‌هایی با طرح بته جقه بوده است. در نیمه دوم دهه 1960 لباس‌های با طرح‌ بته جقه در اروپا و آمریکا میان مردان بسیار محبوب بودند. هنوز هم در بریتانیا و دیگر کشورهای انگلیسی زبان طرح بته جقه برای کراوات، جلیقه‌های مردانه و شال بسیار محبوب است.

برای شناخت آنچه پشت این طرح زیبا قرار دارد، بهتر است ابتدا با تاریخچه و پیدایش آن آشنا شویم.

تاریخچه‌ بته جقه

خیلی از طراحان و پژوهشگران هنرهای باستانی و آیینی اعتقاد دارند نقش بته جقه از ترکیب تصویری از غنچه گل و درخت سرو به وجود آمده و نمادی از زندگی جاودان در آیین زرتشتی است.

خمیده بودن سر این سرو هم نشان دهنده ایستادگی همراه با فروتنی است. نقش و نگارهایی که با الهام از گل‌ها کشیده می‌شدند از زمان خاندان ساسانی و پس از آن در سلسله صفوی ایجاد شدند و اصلی‌ترین نقش های منسوجات ایران در دوره قاجار و پهلوی را تشکیل دادند. در این دوره‌ها از نقش بته جقه برای تزئین نشان‌ها و جواهر سلطنتی، تاج‌ها و لباس‌های درباری و همینطور منسوجات مورد استفاده عموم مردم استفاده می‌شد.

اولین مردمان نژاد آریایی، در جنوب آسیا و مکانی به نام فلات ایران در کنار همدیگر شکوفا شدند و در آخر به شباهت‌های زبانی، فرهنگی و حتی مذهبی بسیاری با یکدیگر رسیدند. آیین مردم ایران باستان، آیین زرتشت بود. بعضی کارشناسان اعتقاد دارند که آیین زرتشت یکی از نخستین تأثیرات تاریخی در طراحی بته جقه با شکلی از درخت سرو، به عنوان یک نماد مذهبی باستانی زرتشتی بوده است. ولی اولین طرح‌های آشکار و روشن از آنچه بته جقه می‌نامیم را می‌توان در طرح‌های دوره ساسانیان دید.

 

بته جقه نماد چیست؟

طرح بته جقه را به اشکال بسیاری تشبیه می‌کنند؛ اشکالی مانند بادام، درخت سرو، آتش و… و درباره این که این طرح ماندگار نمادی از کدام صفات است سخنان زیادی وجود دارد. عده زیادی نقش بته جقه را نشانی از سرو ایرانی می‌دانند، نمادی که در آیین زرتشتی اهمیت فراوانی داشته است. آنان سروی را می‌بینند که نشانی از آزادگی ایرانیان است و از سر فروتنی سر خم کرده است.

دیدگاه‌های دیگری آن را نشان ایستادگی ایران و ایرانیان در برابر تندبادهای حوادث می‌دانند و خمیدگی سر این سرو را ناشی از آسیبی که در این تندبادها دیده است می‌دانند. عده‌ای نیز معتقدند طرح بته جقه بازمانده‌ای از سروی است که در دوران مزدکیان نماد آزادگی ایرانیان بوده و پس از شکست مزدک چنان شرمگین شده که سر خود را به زیر انداخته است.

بته جغه از نظر دهخدا، زینتی مجلل است که از پر پرندگان ساخته شده و آن را بر بالای کلاه پادشاهان ایران نصب می‌کردند.

بته جقه

 

انواع بته جقه

بته جقه انواع مختلفی دارد که هر کدام آن‌ها طرح و معنا و پیشینه خاص خود را دارند.  از جمله مشهورترین آنها می‌توان به بته هشت‌پر یا کردستانی، میری، قهر و آشتی، خرقه‌ای، کاجی، قلمکار، بادامی، شاخ گوزنی و مادر و بچه اشاره نمود. برخی از مهمترین آن‌ها به شرح زیر می‌باشند:

کردستانی:

از نقش‌هایی که در قالی‌های کردی به کار می‌رود. قالی چهار گوش که به دور آن چهار جفت بته قرینه هم و در میان هر دو جفت بته، قابی دیگر نقش شده است. به نگاره هشت بته، بته کردستانی نیز می گویند. این نگاره در متن فرش به تکرار می‌شود و طرح هشت بته یا طرح کردستانی را تشکیل می‌دهد.

بته جقه

بته های مادر بچه:

نقش دو بته، یکی بزرگ و دیگری کوچک. بته کوچک در کنار و یا در درون بته بزرگ قرار می‌گیرد. اساس این طرح بته‌های مادر و بچه، همین نگاره هاست.

بته قهر و آشتی:

بته‌ها در قالی به طور معمول به صورتی نقش می‌کنند که جدا و در کنار هم در ردیف قرار گرفته و سرشان در یک سو باشد. گاهی برخلاف این شیوه هر دو ردیف را در جهتی مخالف هم نقش می‌کنند. بته‌هایی که به این ترتیب نقش می‌شود بته‌های قهر و آشتی نام دارند.

بته میری:

شمایلی کاج مانند دارند. این گونه بته را چون زمانی در نقش قالی‌هایی که در «سربند» بافته می‌شده و به نام «قالی میری» معروف بوده است به کار می‌برده‌اند، بته میری می‌نامند.

بته جقه

بته شاخ گوزن:

در این طرح، تنها ویژگی نگاره، در سر بته است که با پیچ و خم‌هایی همچون شاخ گوزن نقش می‌شود.

بته خرقه‌ای:

بته‌ای کاج مانند که به دلیل بزرگی شکل خود، بته خرقه نامیده می‌شود. برای تزیین درون بته خرقه، شاخه‌هایی پرگل به کار می‌برند. این بته، با بته‌های میری (بته میر) و ترمه‌ای (بته ترمه) هم‌شکل است.

برخی از انواع مختلف بته جقه، در متن و حاشیه قالی استفاده می‌شوند. مهمترین و پرکاربردترین آن‌ها بته میری، بته قلمکار، بته کردستانی و بته خرقه ای هستند.

جاستین ترودو رئیس جمهور کانادا با کرواتی با طرح بته جقه در کنفرانس مطبوعاتی

بته جقه و گسترش آن در غرب

گفته شده که در قرن هجده و نوزده میلادی، شرکت بریتانیایی هند شرقی که از طریق جاده ابریشم به تجارت بین هند و بریتانیای کبیر مشغول بوده، شال‌های کشمیری با طرح بته جقه را به اسکاتلند و انگلستان معرفی کرده که به تدریج مورد استقبال قرار گرفته و تبدیل به مد شده است.

اولین شهری که شروع به تقلید و تولید این طرح کرد، شهر پیسلی (paisley) در اسکاتلند بود. این شهر یکی از مراکز مهم تولید منسوجات در غرب بوده است و توانست دست به تولید انبوه پارچه با طرح شال‌های کشمیری بزند. طرح بته جقه که پیش از این در غرب با نام‌های کاج و مخروط شناخته می‌شد، از آن تاریخ به بعد نام paisley به خود گرفت و در حال حاضر نیز با همین نام شناخته می‌شود.

همانطور که ملاحظه فرمودید بته جقه، این طرح پرکاربرد در فرش‌های دستباف، ریشه‌هایی عمیقی در فرهنگ و سنت ما دارد و نمود آن را نه فقط بر روی قالی و گلیم، بلکه در تمام هنرها و صنایع دستی ایرانی می‌توان یافت.

بته جقه ,بته جقه چیست,طرح بته جقه

کاربردهای بته جقه در هنر ایران و جهان

به جرات می‌توان گفت در هر فضایی که هنر و طراحی در آن دخیل باشند، می‌توان از طرح بته جقه بهره برد. استفاده از این نقش زیبا و ماندگار در هنرهای سنتی ایرانی هرگز متوقف نشد و اکنون حتی در هنر مدرن نیز به کار می‌رود.

در هنر و صنایع دستی ایران، بزرگترین جلوه‌گاه‌ها برای طرح بته جقه فرش‌ و پارچه بوده است. البته که نباید شال‌های کشمیر زیبای دست‌باف عشایر را فراموش کرد. ورود این شال‌ها به فضای اروپایی قرن 19 بود که باعث شد این طرح به جهانیان معرفی شود.

گذشت زمان کوچک‌ترین اثری در کاربرد طرح بته جقه در آثار هنری سنتی ایرانی نگذاشته است. هنوز پارچه‌های ترمه با طرح اصلی بته جقه طراحی و بافته می‌شوند و بسیار گران‌بها و ارزشمند نیز هستند. حضور همیشگی بته جقه در فرش‌ها، پارچه‌های قلم‌زنی و آثار پته‌دوزی نیز صحت این واقعیت را تایید می‌کنند.

اما منسوجات تنها مجال حضور بته جقه در هنر نیستند. این طرح به وفور در نگارگری یا مینیاتور ایرانی به چشم می‌خورد و به خلق تصاویری روح‌نواز بر صفحه نقاشی کمک فراوانی کرده است.

گرچه شهرت بته جقه در پارچه‌هایی است که این طرح را دارند، اما این نماد کهن در هنرهای دیگری مانند خاتم‌کاری و پیکرتراشی نیز به چشم می‌خورد.

پارچه بته جقه

در کشورهای غربی و اروپایی، بته جقه جای خود را به عنوان طرحی محبوب برای پارچه پیدا کرد و هنوز هم حتی در لباس‌های مدرن در قالب‌های مختلفی به چشم می‌خورد. خلاف انتظار ما ایرانیان، استقبال غربی‌ها از این طرح در لباس‌های مردانه بسیار قابل توجه بود.

در هنر‌های گوناگون ایرانی از این طرح استقاده میشود. این‌ هنر‌ها عبارت‌اند از:

- انواع دوخت بر روی پارچه: شامل ترمه و سرمه دوزی و…

- زری بافی: استفاده از تار و پود‌های ابریشم و گلابتون و بافتن پارچه‌ای بدون هیچ گره

- کاشی‌کاری: هنر پوشاندن انواع سطح با کاشی‌هایی که به نقش های اسلیمی از جمله بته‌جقه زینت شده اند.

- قالی بافی: استفاده از طرح بته‌جقه در ساختار قالی‌های معروف ایرانی بسیار کارایی دارد.

- قلمکاری: هنر چاپ باسمه‌ای بر روی پارچه برای تولید انواع سفره قلمکار

و…

منبع : بخش خانه داری آکاایران
برچسب :